Echo's van het oude Antwerpen
De stad Antwerpen heeft een rijke en turbulente geschiedenis, die nog steeds zichtbaar is in haar straten en pleinen. Met deze fotoreeks brengen we het verleden en heden samen.
Door deze 'before & after'-beelden naast elkaar te zetten,
nodigen we je uit om mee te kijken naar de evolutie van Antwerpen.
Hoeveel is er veranderd? Wat is gebleven? En hoe herinnert de stad ons, soms subtiel, soms onmiskenbaar, aan haar eigen geschiedenis en vervlogen verhalen?
Stadsarchief Antwerpen, zicht vanop de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, 1930
Gepubliceerd op 26.3.2025
Door Jan Vandeurzen
Moderne foto's door Jan Vandeurzen
In 1905 vierde België zijn 75-jarig bestaan met grootse optochten in verschillende steden.
Op de Meir in Antwerpen trokken processies met praalwagens, vaandels en feestelijk geklede kinderen door de straten. De kasseienweg lag opengebroken voor werken.
In de verte is de sierlijke top van de Stadsfeestzaal te zien, een gebouw dat op dat moment nog in aanbouw was en in 1908 voltooid zou worden als een prestigieus stadsproject.
Vandaag de dag is de Meir het kloppende commerciële hart van Antwerpen.
De historische gevels zijn deels vervangen door moderne winkelpuien, en internationale ketens domineren de straat.
1905: Doortocht Meir Nationale Feestdag
Stadsarchief Antwerpen
1906: Suikerrui onder water
Vlaanderen (inclusief Antwerpen) in 1906 wordt geteisterd door overstromingen.
De Suikerrui was ondergelopen. Politieagenten houden voorbijgangers op afstand.
Op de achtergrond zijn enkele door paarden getrokken karren of rijtuigen zichtbaar, gedeeltelijk ondergedompeld in het water.
Er vielen weinig dodelijke slachtoffers, maar de schade was immens.
Na de stormvloed werd besloten om dijken te versterken met muraltmuren.
De Suikerrui dankt zijn naam aan de ‘suickerbakkerijen’ die tussen de 15de en 17de eeuw in de omgeving van de straat vestigden. Antwerpen groeide in die periode uit tot een van de belangrijkste spelers in de suikerverwerkingsindustrie.
Stadsarchief Antwerpen
Op de historische foto uit 1909 zien we een feestelijke optocht op de Meir in Antwerpen ter gelegenheid van de Koloniale Feesten. De straat is versierd met vlaggen en festoenen,
en een grote menigte heeft zich verzameld om de stoet te bewonderen.
Te midden van de optocht loopt een olifant. Op de achtergrond marcheert een fanfare.
De feestelijkheden dienden om de Belgische koloniale macht in Congo te vieren en de Antwerpse bevolking het ‘succes’ van de overzeese onderneming te tonen.
De Koloniale Feesten van 1909 vonden plaats in een tijd waarin België Congo als privébezit van koning Leopold II had overgedragen aan de Belgische staat.
Onder het bewind van Leopold II (1885-1908) was zijn Onafhankelijke Congostaat
(ook wel Congo Vrijstaat genoemd) een meedogenloze exploitatie van (voornamelijk) rubber. Miljoenen Congolezen stierven door uitbuiting, geweld en ziekten.
De moderne foto toont de Meir zoals we die vandaag kennen: een bruisende winkelstraat met internationale ketens, terrasjes en moderne gebouwen. Antwerpenaars lopen onbezorgd langs de etalages.
1909: Koloniale Feesten op de Meir
Stadsarchief Antwerpen
1890 - 1910 : Het Centraal Station
Leopold II gaf eind 1899 de opdracht om het huidige Centraal Station te bouwen.
De immense winsten uit de rubberhandel hebben onder andere bijgedragen aan de bouw van het indrukwekkende station, een herinnering aan de economische bloei die deels
te danken was aan Congolees bloed, zweet en tranen.
Het 'eerste' stationsgebouw (zie rechts, ca. 1890) was gemaakt van hout.
Het stenen gebouw werd gebouwd tussen 1899 en 1905 door Louis Delacenserie,
een befaamd Belgisch architect. Hij liet zich deels inspireren door een oud stationsgebouw
in Zwitserland en het Pantheon in Rome.
Op de moderne foto zien we hoe de Keyserlei een complete metamorfose heeft ondergaan. De straat is autoluw geworden en biedt nu plaats aan terrassen, fietsers en wandelaars.
Waar ooit koetsen reden, bepalen nu fietsparkings en voetgangerszones het straatbeeld. Toch blijft het Centraal Station schitteren in al zijn grandeur.
Stadsarchief Antwerpen
Stadsarchief Antwerpen, ca. 1910
1913: Onze-Lieve-Vrouwekathedraal en de Antwerpse Romeo en Julia
De historische foto toont de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen in 1913, statig oprijzend boven de stad. Met haar toren van 123 meter hoog domineert ze het stadsbeeld en is een van de indrukwekkendste kerken van België.
Op 25 april 1913 nam een dramatisch voorval plaats. Willy Molkau en Maria Peeters,
beiden smoorverliefd, droomden ervan te trouwen. Toen hun ouders geen toestemming gaven, zagen ze geen uitweg meer. In de vroege ochtend beklommen ze samen de toren en sprongen hand in hand de diepte in. Later werden op de woonplaats van de jonge vrouw enkele afscheidsbrieven gevonden.
Eén daarvan was gericht aan de politiecommissaris van en luidde: “De ondergetekenden verklaren vrijwillig de dood in te gaan.”
Onderaan stond nog een postscriptum: “Niet veel ruchtbaarheid aan deze zaak geven.”
Aan die laatste wens kon echter onmogelijk worden voldaan. Nadien werd een postkaart van het drama te koop aangeboden en marktzangers maakten er liedjes over. De tragedie werd gecommercialiseerd.
De moderne foto toont de kathedraal zoals ze vandaag de dag nog steeds trots boven Antwerpen uittorent. De omgeving is veranderd: waar vroeger open pleinen lagen, staan nu cafés, winkels en verlichte reclameborden.
Stadsarchief Antwerpen
1914-1918: Duitsers op de Grote Markt
Op de historische foto's zien we de Grote Markt van Antwerpen tijdens de Duitse bezetting
in de Eerste Wereldoorlog.
Tijdens de Duitse bezetting in 1914 werd Antwerpen na een hevig beleg ingenomen.
De stad speelde een belangrijke strategische rol vanwege haar haven en ligging.
De eerste historische foto, gedateerd op 1914, toont Duitse soldaten die in rijen staan opgesteld op de Grote Markt, met toeschouwers aan de rechterzijde van het beeld.
De tweede foto toont een massale optocht van soldaten en burgers, waarbij vlaggen de straat sieren. De exacte datum van deze gebeurtenis is onbekend, maar de plechtigheid en de geordende opstelling van de vaandels wijzen op een officieel moment, mogelijk een begrafenisstoet.
Op de achtergrond zien we de karakteristieke gevels van de historische panden en de Brabofontein. De gebouwen, zoals het stadhuis en de gildehuizen behouden hun historische charme. Waar ooit soldaten in formatie stonden, wandelen nu toeristen en Antwerpenaren over het plein, genietend van de cafés en de sfeer.
Onbekende fotograaf, Archief Gazet van Antwerpen
Stadsarchief Antwerpen
1937: Boerentoren
De historische foto uit 1937 toont de Boerentoren, een iconisch gebouw in het centrum van Antwerpen. Bij zijn voltooiing in 1931 was dit de eerste wolkenkrabber van Europa,
en met zijn 87,5 meter was het destijds het hoogste betonnen gebouw van het continent.
Door de jaren heen onderging de Boerentoren verschillende aanpassingen.
In 1975 werd de bovenste verdieping verhoogd met een kubusvormige structuur,
waardoor het gebouw zijn huidige silhouet kreeg. Pas in 1999 verscheen het bekende KBC-logo bovenop de toren.
De moderne foto laat zien hoe de omgeving van de Boerentoren door de jaren heen is veranderd.
Hoewel de toren nog steeds een prominente plaats inneemt in de skyline van Antwerpen, is de omgeving gemoderniseerd met bredere voetpaden, winkelketens en horeca.
Stadsarchief Antwerpen
1945: Winston Churchill op het Operaplein
In 1945 reed Winston Churchill triomfantelijk door de straten van Antwerpen, toegejuicht door duizenden mensen.
De historische foto toont de Britse premier die zijn hoed heft in een open wagen, begeleid door motorrijders en een menigte die zich langs de Meir verzameld heeft.
De Britten speelden een cruciale rol bij de bevrijding van de stad in 1944.
Churchill was naar België gekomen als blijk van dankbaarheid voor de steun tijdens de oorlog en kreeg van burgemeester Camille Huysmans het ereburgerschap van Antwerpen.
De achtergrond van de foto laat een totaal ander stadsbeeld zien dan vandaag.
De gebouwen langs de Meir waren nog in hun oorspronkelijke negentiende-eeuwse stijl,
en er was nog geen moderne bebouwing zoals we die nu kennen.
De Opera van Antwerpen, zichtbaar links op de foto, bleef wel grotendeels onveranderd. Toch werd de omgeving van het Operaplein door de jaren heen flink gemoderniseerd, met een vernieuwd openbaar vervoer knooppunt en moderne winkelruimtes.
Stadsarchief Antwerpen
1946: Demonstratie op de Meir voor de terugkeer van Koning Leopold III
In september 1946 verzamelden zich 65.000 mensen op de Meir in Antwerpen om te betogen voor de terugkeer van koning Leopold III. Royalisten uit Westmalle uiten hun steun
op de Meir.
Leopold III was ondertussen op ballingsoord in Zwitserland.
Tijdens de Duitse bezetting in mei 1940 besloot hij, tegen de wil van de regering,
zich over te geven aan de nazi's en in België te blijven. Dit leidde tot een diepe breuk met
de Belgische ministers, die naar Londen waren gevlucht.
Na de bevrijding in 1944 werd hij echter niet toegelaten om terug te keren; velen verweten hem collaboratie of een gebrek aan verzet.
In 1950 stemde het volk op de koningskwestie. 57,7% stemde voor zijn terugkeer, maar de uitslag toonde een sterke verdeeldheid tussen Vlaanderen (voor) en Wallonië (tegen).
Zijn terugkeer leidde tot stakingen en rellen, en om een burgeroorlog te voorkomen, deed Leopold III in 1951 troonsafstand ten gunste van zijn zoon, Boudewijn.
Onbekende fotograaf, Archief Gazet van Antwerpen
1955: Betoging op Keyserlei tegen Wet-Collard
De oude foto toont een massale betoging in 1955 op de De Keyserlei tegen de wet-Collard.
De wet-Collard ging over hervormingen in het onderwijs. In essentie probeerde de wet het vrije onderwijs – voornamelijk katholiek – te beperken ten voordele van het rijksonderwijs. Dit leidde tot de zogenaamde ‘Schoolstrijd’, waarbij de katholieke zuil massaal protesteerde tegen wat zij als een aanval op hun onderwijsvrijheid beschouwde.
Onbekende fotograaf, Archief Gazet van Antwerpen
1962: Studentenprotest naast Brabo
Op de historische Grote Markt van Antwerpen zien we in de oude foto uit 1962 een groep studenten die protesteren voor een volwaardige universiteit in hun stad.
Deze actie maakte deel uit van de strijd voor meer onderwijskeuze en een universiteit in Antwerpen, zodat studenten niet naar Leuven of Brussel hoefden te verhuizen.
Dit protest uit 1962 sluit aan bij de strijd om onderwijsvrijheid die ook zichtbaar was
bij de betoging tegen de Wet-Collard op de Keyserlei in 1955.
Beide gebeurtenissen tonen hoe belangrijk onderwijs was en is voor de Antwerpse bevolking. Vandaag is Antwerpen de trotse thuisbasis van meerdere universiteiten en hogescholen, een resultaat van de volharding van studenten en academici uit het verleden.
Op de moderne foto houdt de Belgische luchtmacht een optocht.
Onbekende Fotograaf, Archief Gazet van Antwerpen
1981: Aanslag in de Hoveniersstraat
De historische foto toont de verwoesting na de bomaanslag in de Antwerpse Diamantwijk
op 20 oktober 1981.
Een autobom explodeerde in de Hoveniersstraat, waarbij drie mensen om het leven kwamen en tientallen gewond raakten.
De aanslag was gericht tegen de Joodse gemeenschap en liet diepe wonden na in de stad.
De moderne foto toont een rustige straat met winkels, voetgangers en fietsers.
De gebouwen zijn heropgebouwd, en het dagelijkse leven gaat verder.
Toch blijft de geschiedenis op deze plek voelbaar.
De toegang tot gebouwen is beperkter geworden. De omgeving bevindt zich al voor een lange tijd op dreigingsniveau 3, wat volgens de politie een verhoogde waakzaamheid vereist. De veiligheidsmaatregelen in deze wijk zijn strenger dan elders in de stad, en bewakingscamera’s houden de omgeving voortdurend in de gaten.
Het bord in de Hoveniersstraat ter herdenking van de slachtoffers.
Onbekende Fotograaf, Archief Gazet van Antwerpen